Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB), kişinin günlük yaşamındaki işlevselliğini etkileyebilen, bilişsel ve davranışsal bileşenleri olan nörogelişimsel bir bozukluktur. DEHB; dikkatsizlik, aşırı hareketlilik (hiperaktivite) ve dürtüleri kontrol etmekte zorlanma (dürtüsellik) gibi belirtilerin beklenenden daha belirgin ve sürekli olmasıyla kendini gösterir. Bunun yanında, problem çözmede zorlanma ve uygun olmayan tepkileri kontrol etmekte güçlük yaşama da görülebilir.
Yetişkinlikte DEHB
Dikkat, hiperaktivite ve dürtüsellik gibi temel güçlükler çocukluktan itibaren devam edebilse de yetişkinlikte farklı şekillerde ortaya çıkabilir. Yaş ilerledikçe hiperaktivite genellikle azalırken, dürtüsellik farklı biçimlerde kendini gösterebilir. Dikkat sorunları ise daha kalıcı olma eğilimindedir. Yetişkinlikte artan sorumluluklar, planlama ve günlük yaşamı düzenleme gereksinimi nedeniyle bu sorunlar kişinin iş, eğitim ve sosyal yaşamındaki işlevselliğini daha fazla etkileyebilir. Dikkat dağınıklığının sonucu olarak bir görevi veya sorumluluğu tamamlamadan diğerine geçmek ve ertelemek de sık görülebilen durumlar arasındadır.
DEHB Belirtileri
Dikkatsizlik belirtileri: Ayrıntılı, uzun veya sıkıcı işleri yapmakta zorlanma, başladığı bir işi tamamlamakta güçlük çekme, verilen yönergeleri ya da sorumlulukları yerine getirmeyi unutma görülebilir. Bunun yanında sık sık geç kalma, son teslim tarihlerini kaçırma ve fatura ödeme, belge düzenleme gibi günlük işleri erteleme de yaygındır.
Hiperaktivite belirtileri: Yetişkinlerde hiperaktivite her zaman dışarıdan görülen aşırı hareketlilik şeklinde olmayabilir. Kişi beklerken içsel bir huzursuzluk hissedebilir, toplantı veya benzeri ortamlarda uzun süre oturmakta zorlanabilir ve sürekli hareketli ya da meşgul olma ihtiyacı duyabilir.
Dürtüsellik ise sıra beklemekte zorlanma, başkalarının konuşmasını yavaş bulma, düşünmeden hareket etme veya sosyal açıdan uygun olmayabilecek söz ve davranışlarda bulunma şeklinde ortaya çıkabilir. Bunun yanında duygu durumunda hızlı değişimler, sıkıntıya ve engellenmeye karşı düşük tolerans ve bazı konulara aşırı yoğunlaşma görülebilir. Kişi zorlayıcı görevlerden çabuk vazgeçebilir, sorumluluğu başkalarına yükleyebilir veya kendi ve başkalarının eksikliklerine karşı tolerans göstermekte zorlanabilir.
DEHB ve Duygu Düzenleme
Yetişkinlerde DEHB denildiğinde akla ilk gelenler genellikle dikkat dağınıklığı, unutkanlık veya yerinde duramama olur. Oysa DEHB'li bireylerin yaşamını en çok zorlaştıran unsurlardan biri de duyguları yönetmekte yaşanan güçlükler olabilmektedir.
DEHB'li yetişkinlerde stresle başa çıkma eşiği düşük olabilmektedir. Küçük bir aksilik bile beklenenden büyük tepkilere yol açabilir. Sabırsızlık sık görülebilir, zorlayıcı durumlar karşısında felaket senaryoları üretme eğilimi ve ani öfke patlamaları yaşanabilir.
Görevlerin ertelenmesi veya görevlerin son teslim tarihlerinin yaklaşması da bireylerde kaygı oluşturabilmektedir.
Bunun yanında bireylerin dürtü kontrolü zorlukları öfke kontrol problemlerini de beraberinde getirebilmektedir.
DEHB ve Erteleme Davranışı
DEHB'li yetişkinlerde görevleri erteleme sık görülen bir güçlük olmaktadır. Ertelemede dikkat ve yürütücü işlevlerdeki güçlüklerin yanı sıra, görevin yarattığı stres ve daha önce yaşanan başarısızlıkların oluşturduğu "nasıl olsa yapamayacağım" düşüncesi de rol oynayabilir. Bu durum, görevi erteleme ve stresin daha da artması şeklinde bir döngü yaratabilir.
Sonuç olarak işler birikebilir, son teslim tarihleri kaçırılabilir ve kişi kendini başarısız, yetersiz veya çevresine karşı mahcup hissedebilir. Bu güçlükler zamanla iş, ilişkilerde problemler ve günlük yaşamın düzenini de etkileyebilir.
Erteleme Davranışı Nasıl Yönetilebilir
Ertelemeyi azaltmada; görevleri küçük adımlara bölmek, öncelikleri belirlemek, zamanı planlamak, düzenli molalar vermek ve görsel hatırlatıcılardan yararlanmak faydalı olabilir. Amaç, görevi kusursuz yapmaktan öte, başlamayı ve sürdürebilmeyi kolaylaştırmaktır.
DEHB'nin Nedenleri
DEHB'nin tek bir nedene bağlı olarak ortaya çıktığı düşünülmemektedir. Genetik yatkınlığın yanı sıra gebelik ve doğum dönemindeki bazı riskler, erken dönem çevresel koşullar ve çeşitli nörobiyolojik etkenler DEHB gelişiminde rol oynayabilmektedir. Araştırmalar, DEHB'de özellikle dopamin sistemi ile ilişkili beyin işlevlerinde ve dikkat, dürtü kontrolü ve yürütücü işlevlerle ilişkili bazı beyin bölgelerinde farklılıklar bulunduğunu göstermektedir. Bu nedenle DEHB, genetik yatkınlık ile çevresel ve nörobiyolojik faktörlerin birbirleriyle etkileşimi sonucunda ortaya çıkabilen karmaşık bir nörogelişimsel bozukluk olarak değerlendirilmektedir.
Terapide veya Psikologla DEHB Üzerine Nasıl Çalışılabilir?
DEHB psikoterapötik ilişkide dikkat, dürtüsellik veya zaman yönetimi gibi doğrudan belirtilere birlikte, bu belirtilerin kişinin yaşamında oluşturduğu duygusal ve davranışsal güçlükler de ele alınabilir.
Çocukluk döneminden itibaren yaşanan başarısızlık, eleştirilme, anlaşılmama veya yetersiz hissetme deneyimleri zamanla olumsuz benlik algısına ve özgüven sorunlarına yol açabilir.
Travmatik yaşantılar DEHB'nin doğrudan nedeni olarak değerlendirilmemekle birlikte, dikkat, dürtü kontrolü ve duygu düzenleme güçlüklerini etkileyebilir. Erteleme, düzensizlik, öfke, tahammülsüzlük ve yoğun stres gibi güçlükler de kişinin günlük yaşamı ve ilişkileri üzerindeki etkileriyle birlikte psikoterapide çalışılabilir.
Bilgi Notu: Bu içerik genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır ve kişisel tanı veya tedavi önerisi niteliği taşımaz. DEHB tanısı, belirtilerin kapsamlı bir klinik değerlendirme ile ele alınmasını gerektirir. Buradaki bilgiler profesyonel değerlendirme veya tedavinin yerine geçmez; kişisel durumunuzla ilgili tanı ve tedavi süreci için uygun bir ruh sağlığı uzmanına başvurulması önerilir.
Kaynaklar
Ronald, A., de Bode, N., & Polderman, T. J. C. (2021). Systematic review: How the attention-deficit/hyperactivity disorder polygenic risk score adds to our understanding of ADHD and associated traits. Journal of the American Academy of Child & Adolescent Psychiatry, 60(10), 1234–1277. https://doi.org/10.1016/j.jaac.2021.01.019
Williams, O. C., Prasad, S., McCrary, A., Jordan, E., Sachdeva, V., Deva, S., Kumar, H., Mehta, J., Neupane, P., & Gupta, A. (2023). Adult attention deficit hyperactivity disorder: a comprehensive review. Annals of medicine and surgery (2012), 85(5), 1802–1810. https://doi.org/10.1097/MS9.0000000000000631
World Health Organization. (2024). Clinical descriptions and diagnostic requirements for ICD-11 mental, behavioural and neurodevelopmental disorders. https://www.who.int/publications/i/item/9789240077263